Nekropolia z XVIII-wieczną metryką
Rymanowski cmentarz to miejsce, które wykracza poza zwykłą funkcję pochówku. Jego początki sięgają co najmniej 1778 roku – taką datę wskazał Andrzej Potocki w artykule „Rymanowskie cmentarze” z 2002 roku. Choć informacja ta wymaga potwierdzenia w źródłach archiwalnych, świadczy o wyjątkowo długiej tradycji tego miejsca. Dla porównania warszawskie Stare Powązki powstały w 1790 roku, a krakowski Cmentarz Rakowicki w 1803 roku.
Najstarsze zachowane nagrobki pochodzą z początku XIX wieku. Wśród nich są pomniki rodziny Skórskich, dawnych właścicieli Rymanowa. Kamienne konstrukcje z marmurowymi tablicami, wizerunkami Chrystusa i żelaznymi krzyżami to przykłady klasycystycznej sztuki sepulkralnej. Odzwierciedlają dawne obyczaje, kunszt artystyczny i sposób upamiętniania zmarłych.
Groby duchownych i rodziny Potockich
Na cmentarzu znajdują się klasycystyczne nagrobki dawnych proboszczów: ks. Wincentego Giebułtowicza, ks. Adama Janiny Bieleckiego i ks. Apolinarego Laskowskiego. Przypominają one o pokoleniach duchownych, którzy towarzyszyli mieszkańcom w codziennym życiu i pozostają częścią historii wspólnoty.
Szczególne miejsce zajmuje kwatera rodzinna Potockich. Spoczywają tu m.in. Jan i Józef Potoccy, synowie Anny i Stanisława Potockich, a także przedstawiciele kolejnych pokoleń. W 2026 roku przypada setna rocznica śmierci Anny z Działyńskich Potockiej, związanej z rozwojem Rymanowa i Rymanowa-Zdroju. Warto przypomnieć jej postać i znaczenie działalności rodziny Potockich dla okolicy. Należy pamiętać, że nie wszyscy członkowie rodziny zostali pochowani w Rymanowie – Stanisław Potocki, mąż Anny i współtwórca uzdrowiska, spoczywa w Krakowie.
Miejsca pamięci wojennej
Na rymanowskim cmentarzu znajdują się mogiły polskich żołnierzy poległych podczas I i II wojny światowej. Kwaterę tworzą dwie mogiły zbiorowe. Początkowo było tu kilkanaście oddzielnych grobów, które w 1998 i 2000 roku uporządkowano, tworząc wspólne kamienne obramowanie. Centralny pomnik upamiętnia żołnierzy, którzy oddali życie za ojczyznę.
Wśród indywidualnych mogił znajduje się grób Stanisława Mistygacza, poległego 9 września 1939 roku podczas walk w obronie Rymanowa. Jest też mogiła zbiorowa polskich żołnierzy poległych w sierpniu 1946 roku w rejonie Jaślisk podczas walk z oddziałami UPA. Ich szczątki spoczęły w Rymanowie. Te miejsca pokazują, że wielka historia pozostawia ślady również w niewielkich miejscowościach.
Pieta – symbol nekropolii
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych punktów cmentarza jest Pieta, przedstawiająca Matkę Bożą trzymającą ciało Chrystusa. Jej historia nie jest w pełni poznana. Nie ustalono, kto i kiedy ufundował pierwotną figurę, choć sam cokół może mieć ponad sto lat. W latach 70. XX wieku, za probostwa ks. Franciszka Mroza, zdecydowano o zastąpieniu starszej rzeźby nową. Jej autorem był rymanowianin Bogdan Biernat. Z biegiem lat warunki atmosferyczne doprowadziły do znacznego zniszczenia figury. W 2025 roku Stowarzyszenie „Nasz Rymanów” przypomniało historię Piety, a w 2026 roku sprawa jej przyszłości stała się przedmiotem dyskusji. Dziś możemy podziwiać jej rekonstrukcję wykonaną przez artystę Krzysztofa Śliwkę.
Ponad dwie dekady ratowania nagrobków
Historia cmentarza to nie tylko przeszłość, lecz także konkretne działania podejmowane współcześnie. Stowarzyszenie „Nasz Rymanów” rozpoczęło kwestowanie przy bramach cmentarnych w 2004 roku. Pierwsza zbiórka miała pomóc w pokryciu kosztów odbudowy wieży kościoła parafialnego po pożarze. W następnych latach środki przeznaczano na ratowanie niszczejących nagrobków o wartości historycznej i artystycznej.
W pracach konserwatorskich uczestniczył Janusz Hanus. Dzięki ofiarności mieszkańców i zaangażowaniu społeczników udało się ocalić wiele pomników, które bez odpowiedniej opieki mogłyby utracić swoje inskrypcje, detale i pierwotny wygląd. W kwestowanie i prace społeczne włączali się również uczniowie rymanowskiego liceum wraz z nauczycielami. Młodzi ludzie nie tylko poznają historię własnej miejscowości, lecz także uczą się odpowiedzialności za jej materialne dziedzictwo. Stowarzyszenie angażowało się również w odnowę Drogi Krzyżowej na rymanowskiej Kalwarii, ufundowanej przez Annę i Stanisława Potockich w 1876 roku. Obecnie staraniem Stowarzyszenia trwają prace w celu wyczyszczenia i renowacji wszystkich stacji drogi krzyżowej. W tym roku przy bramach cmentarnych wolontariusze będą kwestować właśnie na dokończenie odnowy tych wyjątkowych obiektów.
Pamięć, która zobowiązuje
Rymanowska nekropolia to znacznie więcej niż miejsce pochówku. To zbiór biografii, świadectw wiary, historii rodzin i dramatycznych wydarzeń. Są tu groby ludzi związanych z rozwojem miasta i uzdrowiska, nagrobki dawnych duchownych, mogiły żołnierzy oraz pomniki, których inskrypcje z upływem czasu stają się coraz trudniejsze do odczytania.
Wciąż warto poznawać kolejne nazwiska, odczytywać tablice, dokumentować nagrobki i odtwarzać życiorysy osób, które współtworzyły Rymanów. Każdy taki szczegół pozwala lepiej zrozumieć historię miasta i ocalić ją od zapomnienia. W tych dniach odwiedzamy groby naszych bliskich. Zatrzymajmy się także przy starych pomnikach, których nazwiska niewiele nam dziś mówią. Być może właśnie tam znajduje się historia człowieka, który przed laty budował nasze miasto, służył jego mieszkańcom albo oddał życie za ojczyznę.
Pamięć nie zachowuje się sama. Wymaga troski, pracy i przekazywania jej kolejnym pokoleniom. Rymanowski cmentarz przypomina nam o tym każdego dnia, a listopadowe święta są szczególną okazją, by uświadomić sobie, jak wiele zawdzięczamy tym, którzy byli przed nami.
Źródło: Stowarzyszenie Nasz Rymanów
Fot. facebook.com
